Ile sesji neurofeedbacku potrzeba? Co pokazują badania

Ile sesji neurofeedbacku potrzeba? Odpowiedź w skrócie

Jednej liczby dla wszystkich nie ma. W dużych badaniach z randomizacją nad ADHD u dzieci cykl liczył od 25 do 38 sesji, w badaniach nad snem od 8 do 20 (Recio-Rodriguez i in., 2024), a w jednym z badań nad padaczką 35 sesji. Badacze najczęściej z góry ustalają stałą liczbę sesji, wzorując się na podobnych protokołach (Enriquez-Geppert i in., 2017). Weber i współpracownicy (2020) piszą wprost, że liczbę sesji, ich długość i częstotliwość trzeba dopiero ujednolicić.

Dlatego przed rozpoczęciem treningu zadaj dwa pytania naraz: ile sesji jest planowanych oraz po ilu sesjach i czym sprawdzicie, czy trening działa.

Liczba sesji w badaniach według zastosowań

Ostatnia kolumna opisuje wyniki grup badanych, a nie to, czy trening pomoże konkretnej osobie.

Zastosowanie	Liczba sesji w badaniach	Co wiadomo o skuteczności
ADHD u dzieci	25 (Strehl i in., 2017), 36 jednostek po 50 minut (Gevensleben i in., 2009; 2010), do 38 (Neurofeedback Collaborative Group, 2021)	Poprawę widzą głównie rodzice. W ocenach osób, które prawdopodobnie nie znały przydziału, efekt jest nieistotny albo mały (Cortese i in., 2016; Westwood i in., 2025).
Bezsenność i jakość snu	8-20 (Recio-Rodriguez i in., 2024), 12 w badaniu z treningiem pozorowanym (Schabus i in., 2017)	W porównaniu z warunkami kontrolnymi, w tym z terapią poznawczo-behawioralną, neurofeedback nie dawał dodatkowej korzyści (Recio-Rodriguez i in., 2024).
Padaczka	35 sesji treningu wolnych potencjałów korowych (Kotchoubey i in., 1999)	W metaanalizie 10 badań z udziałem osób z padaczką lekooporną (w 9 trenowano rytm SMR) mniej napadów tygodniowo miało 64 z 87 pacjentów, czyli 74%. Większość opublikowanych prac to jednak opisy serii przypadków (Tan i in., 2009).
PTSD i zaburzenia lękowe	PTSD: 2 sesje w tygodniu przez 12 tygodni (van der Kolk i in., 2016)	PTSD: w 4 badaniach (123 osoby) wyniki były obiecujące, ale pewność dowodów oceniono jako bardzo niską (Steingrimsson i in., 2020). Lęk: biofeedback, w tym EEG, wypadał lepiej niż lista oczekujących, ale nie lepiej niż aktywne warunki kontrolne (Tolin i in., 2020).
Depresja	różna; liczba sesji nie wpływała na wielkość efektu (Fernández-Álvarez i in., 2022)	Metaanaliza łącząca bio- i neurofeedback wykazała zmniejszenie objawów w samoopisie, ale jakość badań wymaga poprawy.
Zdrowi dorośli	średnio 7,7 sesji, mniej więcej co 3 dni (Rogala i in., 2016)	Zmianę w zapisie EEG uzyskano w 17 z 28 kontrolowanych eksperymentów, a poprawę w zadaniach w 10 z 20.

Skąd biorą się często podawane liczby 20 i 30-40 sesji? Przegląd Vernona i współpracowników z 2004 roku sugerował, że do efektu terapeutycznego w ADHD potrzeba co najmniej 20 sesji (za: Rogala i in., 2016). W wytycznych przygotowanych przez badaczy związanych z neurofeedbackiem czytamy, że w ADHD zwykle potrzeba 30-40 sesji (Arns i in., 2020). Z kolei Gevensleben i współpracownicy (2010), którzy stosowali stałą liczbę sesji, zauważyli, że dzieci różnią się zdolnością i tempem uczenia się, a odpowiednią liczbę sesji dla konkretnego dziecka trzeba dopiero zbadać.

Co pokazały badania z treningiem pozorowanym

Najwięcej o liczbie sesji mówi badanie Neurofeedback Collaborative Group (2021). Wzięło w nim udział 144 dzieci z ADHD w wieku 7-10 lat, losowo przydzielonych do neurofeedbacku obniżającego stosunek fal theta do beta albo do treningu pozorowanego. Ten wyglądał identycznie, ale o nagrodach decydował wcześniej nagrany zapis EEG innego dziecka. Każde dziecko miało do 38 sesji w ciągu 14 tygodni. Przydziału nie znały dzieci, rodzice ani osoby prowadzące trening. Współautorem był m.in. Martijn Arns, od lat związany z neurofeedbackiem.

Obie grupy wyraźnie się poprawiły, ale neurofeedback nie okazał się lepszy od treningu pozorowanego ani po zakończeniu, ani po 13 miesiącach. Na leczenie zareagowało 61% dzieci z grupy neurofeedbacku i 54% z grupy kontrolnej, a po 25 miesiącach 58,6% i 66%. Zespół uznał, że większość poprawy wynikała z czynników niespecyficznych (Neurofeedback Collaborative Group, 2023). Już w pierwszej publikacji autorzy zastrzegli, że badanie nie dowodzi ani nie obala skuteczności całego pakietu, do którego należały m.in. rozmowy o śnie i odżywianiu.

Metaanalizy różnią się wnioskami zależnie od tego, czyje oceny biorą pod uwagę. Arns i współpracownicy (2009), uwzględniając także badania bez grupy kontrolnej, opisali duże efekty w zakresie nieuwagi i impulsywności. Cortese i współpracownicy (2016) w 13 badaniach z randomizacją (520 uczestników) stwierdzili istotną poprawę tylko w ocenach osób najbliższych leczeniu, czyli najsłabiej zaślepionych. Westwood i współpracownicy (2025) uwzględnili 38 badań z udziałem 2472 uczestników: oceny osób, które prawdopodobnie nie znały przydziału, nie wykazały poprawy, a mały efekt pojawił się dopiero po zawężeniu analizy do standardowych protokołów. Więcej o tych badaniach piszemy w tekście o neurofeedbacku w terapii ADHD.

Podobnie wypadło badanie nad bezsennością. Schabus i współpracownicy (2017) przeprowadzili z każdą z 25 osób z bezsennością 12 sesji neurofeedbacku i 12 sesji treningu pozorowanego. Obie formy w tym samym stopniu poprawiły subiektywną ocenę snu, a obiektywne pomiary snu się nie zmieniły. Autorzy uznali, że neurofeedbacku nie można polecać zamiast terapii poznawczo-behawioralnej bezsenności (CBT-I), obecnego standardu leczenia niefarmakologicznego. Ani 12 sesji, ani cykl liczący do 38 sesji nie dały w tych badaniach przewagi nad treningiem pozorowanym, więc sama długość cyklu nie gwarantuje efektu. Protokoły treningu snu opisujemy w artykule o EEG Biofeedbacku na bezsenność.

Jak często i jak długo trenować

W cytowanych tu badaniach z dziećmi z ADHD i z dorosłymi z PTSD odbywały się zwykle 2-3 sesje w tygodniu, np. w badaniu z 2021 roku do 38 sesji w 14 tygodni. Ogólnie sesje prowadzi się od dwóch dziennie do jednej tygodniowo, ale niewiele wiadomo o tym, jak często trenować i jaki odstęp między sesjami jest najlepszy (Enriquez-Geppert i in., 2017). W przeglądzie kontrolowanych eksperymentów na zdrowych dorosłych intensywność treningu nie wiązała się istotnie ze zmianą zapisu EEG (Rogala i in., 2016).

Uważaj na samo słowo „sesja”, bo w badaniach znaczy różne rzeczy. U Gevenslebena i współpracowników (2010) 36 jednostek po 50 minut łączono po dwie, więc dziecko miało 18 wizyt, po 2-3 w tygodniu, z przerwą 2-3 tygodni między dwoma blokami. Zadania przy komputerze zajmowały 25-30 minut każdej jednostki. W badaniu Neurofeedback Collaborative Group (2021) dziecko trenowało w pięciu blokach, które w kolejnych sesjach wydłużano z 5 do 9 minut.

Według przeglądu Enriquez-Geppert i współpracowników (2017) sam trening w jednej sesji trwa zwykle około 20-40 minut. Ile dokładnie, zależy od tego, jak długo dana osoba utrzymuje skupienie, a więc m.in. od wieku i stanu zdrowia. Przebieg całej wizyty opisujemy w tekście czym jest EEG Biofeedback i jak działa.

Krzywa uczenia się i osoby, które nie reagują

Neurofeedback zakłada, że osoba trenująca uczy się zmieniać mierzony sygnał EEG. Nie każdemu się to udaje. Według przeglądów odsetek osób, które w trakcie treningu nie osiągają stabilnej kontroli nad trenowanym parametrem, wynosi mniej więcej od 16 do 57%, a jednolitych kryteriów takiej oceny brakuje (Alkoby i in., 2018; Weber i in., 2020). W metaanalizie, którą przeprowadzili Cortese i współpracownicy (2016), tylko 4 z 13 badań sprawdzały, czy uczestnicy w ogóle nauczyli się regulacji.

Sukces w nauce regulacji pomaga przewidzieć wynik, ale go nie gwarantuje. W badaniu Kotchoubeya i współpracowników (1999) około dwóch trzecich osób z padaczką, które nauczyły się kontrolować wolne potencjały korowe, miało rzadsze napady, a u pozostałej jednej trzeciej poprawy klinicznej nie było.

Wynik da się czasem przewidzieć w trakcie cyklu. W badaniu zdrowych dorosłych trenujących rytm SMR było to możliwe po 11. z 25 sesji, a w tym badaniu nad padaczką na podstawie pierwszych 20 z 35 sesji trafnie przewidziano wynik u 24 z 27 osób (za: Weber i in., 2020). W literaturze omawia się też ryzyko przetrenowania, dlatego zaleca się śledzić krzywą uczenia się i dopasowywać liczbę sesji do osoby (Enriquez-Geppert i in., 2017).

Wiek, sen i leki a wynik treningu

• Wiek. W większości badań wiek i inteligencja nie wpływały istotnie na wynik treningu, a pewnego sposobu, by z góry wskazać, kto skorzysta, wciąż nie ma (Weber i in., 2020).
• Sen. W badaniu Neurofeedback Collaborative Group (2021) o sen pytano na każdej sesji, a autorzy wymieniają dbałość o higienę snu wśród możliwych przyczyn poprawy w obu grupach.
• Leki. Uczestnicy tego badania nie mogli w trakcie treningu zaczynać nowych leków ani zmieniać dawek, poza zmniejszeniem dawki z powodu działań niepożądanych. Zmiana leczenia w połowie cyklu utrudnia ocenę, co przyniosło poprawę, dlatego o każdej zmianie powiedz osobie prowadzącej trening. O lekach zawsze decyduje lekarz.

Kiedy oceniać postępy i czym je mierzyć

Ustal z osobą prowadzącą cztery punkty kontrolne.

1. Przed pierwszą sesją. Pomiar wyjściowy narzędziem, którego użyjecie też później. W badaniu z 2021 roku była to skala objawów nieuwagi wypełniana przez rodziców i nauczycieli, a rekrutację zaplanowano tak, by przez cały trening dziecko oceniał ten sam nauczyciel.
2. W połowie cyklu. Decyzja, czy kontynuować. W tym samym badaniu dzieci, u których po 19 sesjach poprawa w ocenach nieuwagi nie sięgnęła 10%, kończyły trening, bo według wcześniejszych badań osoby bez takiej poprawy nie reagowały także po 38 sesjach. Autorzy przyznają, że mogli w ten sposób pominąć osoby, które zaczynają reagować później.
3. Na koniec cyklu. To samo narzędzie co na starcie oraz sprawdzenie, czy trenowany sygnał zmieniał się z sesji na sesję. Konsensus CRED-nf, czyli zasady opisywania badań nad neurofeedbackiem, uznaje raportowanie sukcesu w regulacji za niezbędne (Ros i in., 2020).
4. Kilka miesięcy później. Ocena trwałości zmian. W badaniach zebranych przez Van Doren i współpracowników (2019) obserwacja trwała od 2 do 12 miesięcy po treningu.

Dobrze, gdy zmianę ocenia więcej niż jedna osoba. W badaniu Strehl i współpracowników (2017) rodzice widzieli przewagę neurofeedbacku nad treningiem porównawczym, a nauczyciele już nie.

Trwałość efektów i sesje przypominające

Van Doren i współpracownicy (2019) zebrali 10 badań nad ADHD u dzieci z obserwacją po zakończeniu treningu. W grupach neurofeedbacku poprawa w zakresie nieuwagi w ocenie rodziców, liczona względem stanu sprzed treningu, była umiarkowana zaraz po treningu (SMD 0,64) i duża po 2-12 miesiącach (SMD 0,80). Przewaga nad nieaktywnymi grupami kontrolnymi utrzymywała się co najmniej pół roku. W okresie obserwacji nie prowadzono dodatkowych sesji neurofeedbacku ani sesji przypominających.

Trwała poprawa nie dowodzi jednak, że działa sam trening EEG. Po 25 miesiącach poprawa utrzymywała się w obu grupach badania z treningiem pozorowanym (Neurofeedback Collaborative Group, 2023). Po 13 miesiącach dzieci z grupy neurofeedbacku przyjmowały mniej leków, ale po 25 miesiącach ta różnica nie była już istotna statystycznie.

Gevensleben i współpracownicy (2010) sugerowali, że części dzieci mogą pomóc dodatkowe sesje w dłuższych odstępach, i zaznaczyli, że korzyść z takich sesji przypominających trzeba dopiero zbadać.

Jak policzyć budżet całego cyklu

Koszt cyklu to suma cen wszystkich sesji oraz ewentualnych konsultacji i ponownych pomiarów. Przy cenie 180 zł za sesję 20 sesji kosztuje 3600 zł, 30 sesji 5400 zł, a 38 sesji, tyle co w badaniu z 2021 roku, 6840 zł. Bezpieczniej planować wydatki etapami, do pierwszego punktu kontrolnego, niż od razu płacić za cały cykl. Przed zakupem pakietu zapytaj, co dzieje się z niewykorzystanymi sesjami, jeśli trening zostanie przerwany.

Pytania przed rozpoczęciem i sygnały ostrzegawcze

Zanim zapłacisz za pierwszą sesję, zapytaj:

• Na jakiej podstawie proponujecie tę liczbę sesji i ten protokół?
• Jakim narzędziem zmierzycie stan wyjściowy i kto poza mną oceni zmianę?
• Po której sesji ocenimy, czy kontynuować, i co zrobimy, jeśli poprawy nie będzie?
• Czy zobaczę, jak trenowany sygnał zmienia się z sesji na sesję?
• Ile minut z wizyty zajmuje sam trening?

Ostrożność powinny wzbudzić: obietnica wyleczenia albo gwarancja efektu, pakiet kilkudziesięciu sesji bez pomiaru wyjściowego i bez punktu kontrolnego, sugestia odstawienia leków bez konsultacji z lekarzem oraz tłumaczenie, że brak poprawy po wielu sesjach oznacza jedynie potrzebę kolejnych. O kwalifikacjach i sprzęcie piszemy w poradniku jak wybrać gabinet EEG Biofeedback w Gdańsku.

Kiedy zakończyć albo przerwać trening

Trening można zakończyć, gdy osiągnięto cel ustalony na początku i potwierdzają to te same pomiary, którymi oceniano stan wyjściowy. Powodem do rozmowy o przerwaniu albo zmianie planu jest brak poprawy w punkcie kontrolnym, brak zmian w trenowanym sygnale mimo korekt protokołu, uciążliwe objawy po sesjach albo nasilenie dolegliwości. Gdy dolegliwości się nasilają, powiedz o tym także lekarzowi. Jakie reakcje po sesjach się zdarzają, opisujemy w tekście o bezpieczeństwie neurofeedbacku.

Jeśli przerwiesz trening, przy przewlekłej bezsenności możesz sięgnąć po terapię poznawczo-behawioralną bezsenności (CBT-I), o której piszemy na stronie o pomocy przy bezsenności, a przy ADHD dalszy plan omów z lekarzem albo psychologiem, który zna Twoją diagnozę.

Neurofeedback w Sztuce Harmonii

O dostępność treningu EEG Biofeedback (neurofeedback) w Sztuce Harmonii, jego cel i plan punktów kontrolnych zapytaj podczas bezpłatnej, 10-minutowej rozmowy wstępnej przez telefon.

Najczęściej zadawane pytania

Ile trwa jedna sesja neurofeedbacku?

Czas wizyty to nie to samo co czas treningu. Według przeglądu Enriquez-Geppert i współpracowników (2017) sam trening w jednej sesji trwa zwykle około 20-40 minut, zależnie od tego, jak długo dana osoba utrzymuje skupienie. W dużym badaniu Neurofeedback Collaborative Group (2021) dzieci trenowały w pięciu blokach po 5-9 minut. U Gevenslebena i współpracowników (2010) zadania przy komputerze zajmowały 25-30 minut z 50-minutowej jednostki.

Ile razy w tygodniu chodzić na neurofeedback?

W badaniach klinicznych zwykle 2-3 razy w tygodniu, np. do 38 sesji w ciągu 14 tygodni albo 2 sesje tygodniowo przez 12 tygodni. Sesje prowadzi się jednak także dwa razy dziennie albo raz w tygodniu, a o tym, który rytm lepiej służy uczeniu się, wiadomo niewiele (Enriquez-Geppert i in., 2017). Wybierz rytm, który utrzymasz co najmniej do punktu kontrolnego.

Po ilu sesjach neurofeedbacku widać efekty?

Nie ma jednej liczby, a wczesna poprawa nie dowodzi działania samego treningu EEG: w badaniu z treningiem pozorowanym poprawiły się obie grupy (Neurofeedback Collaborative Group, 2021). Badacze oceniali sens kontynuacji mniej więcej w połowie cyklu, np. po 19 z 38 sesji. W badaniu nad padaczką na podstawie pierwszych 20 z 35 sesji trafnie przewidziano wynik u 24 z 27 osób (Kotchoubey i in., 1999, za: Weber i in., 2020). Taki punkt kontrolny ustal przed startem.

Czy efekty neurofeedbacku utrzymują się po zakończeniu treningu?

W badaniach nad ADHD u dzieci poprawa w ocenie rodziców utrzymywała się 2-12 miesięcy po treningu, choć nie prowadzono sesji przypominających (Van Doren i in., 2019). W badaniu z zaślepieniem poprawa trwała jeszcze po 25 miesiącach, ale tak samo w grupie z treningiem pozorowanym. Utrzymanie się poprawy nie przesądza więc o działaniu samego treningu EEG (Neurofeedback Collaborative Group, 2023). Korzyść z sesji przypominających wymaga jeszcze zbadania.

Co zrobić, jeśli po 20 sesjach nie ma poprawy?

Sprawdź z osobą prowadzącą, czy trenowany sygnał EEG w ogóle się zmieniał i co pokazują pomiary. W dużym badaniu z podwójnie ślepą próbą dzieci, u których po 19 sesjach poprawa nie sięgnęła 10%, kończyły trening, bo we wcześniejszych badaniach takie osoby nie reagowały także po 38 sesjach (Neurofeedback Collaborative Group, 2021). Rozważ wtedy z lekarzem albo psychologiem metody o lepiej udokumentowanej skuteczności, np. terapię poznawczo-behawioralną bezsenności przy problemach ze snem.

Źródła

• Cortese, S., Ferrin, M., Brandeis, D. i in. (2016). Neurofeedback for attention-deficit/hyperactivity disorder: meta-analysis of clinical and neuropsychological outcomes from randomized controlled trials. Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry, 55(6), 444-455. https://doi.org/10.1016/j.jaac.2016.03.007
• Enriquez-Geppert, S., Huster, R. J. i Herrmann, C. S. (2017). EEG-neurofeedback as a tool to modulate cognition and behavior: a review tutorial. Frontiers in Human Neuroscience, 11, 51. https://doi.org/10.3389/fnhum.2017.00051
• Gevensleben, H., Holl, B., Albrecht, B. i in. (2010). Neurofeedback training in children with ADHD: 6-month follow-up of a randomised controlled trial. European Child & Adolescent Psychiatry, 19(9), 715-724. https://doi.org/10.1007/s00787-010-0109-5
• Neurofeedback Collaborative Group: Arnold, L. E., Arns, M. i in. (2021). Double-blind placebo-controlled randomized clinical trial of neurofeedback for attention-deficit/hyperactivity disorder with 13-month follow-up. Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry, 60(7), 841-855. https://doi.org/10.1016/j.jaac.2020.07.906
• Neurofeedback Collaborative Group (2023). Neurofeedback for attention-deficit/hyperactivity disorder: 25-month follow-up of double-blind randomized controlled trial. Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry, 62(4), 435-446. https://doi.org/10.1016/j.jaac.2022.07.862
• Rogala, J., Jurewicz, K., Paluch, K. i in. (2016). The do's and don'ts of neurofeedback training: a review of the controlled studies using healthy adults. Frontiers in Human Neuroscience, 10, 301. https://doi.org/10.3389/fnhum.2016.00301
• Schabus, M., Griessenberger, H., Gnjezda, M.-T. i in. (2017). Better than sham? A double-blind placebo-controlled neurofeedback study in primary insomnia. Brain, 140(4), 1041-1052. https://doi.org/10.1093/brain/awx011
• Van Doren, J., Arns, M., Heinrich, H. i in. (2019). Sustained effects of neurofeedback in ADHD: a systematic review and meta-analysis. European Child & Adolescent Psychiatry, 28(3), 293-305. https://doi.org/10.1007/s00787-018-1121-4
• Weber, L. A., Ethofer, T. i Ehlis, A.-C. (2020). Predictors of neurofeedback training outcome: a systematic review. NeuroImage: Clinical, 27, 102301. https://doi.org/10.1016/j.nicl.2020.102301
• Westwood, S. J., Aggensteiner, P. M., Kaiser, A. i in. (2025). Neurofeedback for attention-deficit/hyperactivity disorder: a systematic review and meta-analysis. JAMA Psychiatry, 82(2), 118-129. https://doi.org/10.1001/jamapsychiatry.2024.3702

Ten artykuł ma charakter psychoedukacyjny i nie zastępuje konsultacji ze specjalistą ani diagnozy.